Innovatie van civiele rechtspleging: de regie naar rechter en gebruiker

Samenvatting

Civiele rechtspraak heeft grote waarde voor burgers, maar gebrek aan innovatie zorgt voor een steeds slechtere reputatie van dit kernproduct van de rechtsstaat. Nu er kostendekkende griffierechten aankomen, is verbetering van procedures een noodzaak en ook haalbaar. Internationale ervaringen laten zien dat centraal aangestuurde hervormingen niet werken. Verbetering treedt op bij specialisatie, door vereenvoudiging, door direct contact tussen rechter en partijen, door de verantwoordelijkheid bij individuele rechters neer te leggen, door betaling per verrichting, door het opwaarderen van best practices, door het expliciet maken van wat procedures voor burgers moeten kunnen en paradoxaal genoeg door de rechter flink te belasten met zaken. Dan worden rechters en gebruikers dichter op elkaar betrokken, zodat het aanbod beter gaat passen bij wat mensen nodig hebben. Justitiebeleid zou dat moeten faciliteren.

1 Innovatie die niet van de grond komt …

Bijna overal ter wereld wordt civiele rechtspraak als een problematische schakel in de geschilbeslechting gezien. De gang naar de rechter is kostbaar, tijdrovend, aan de formalistische kant en lang niet altijd adequaat in het oplossen van problemen, zo is altijd de klacht (Zuckerman, Chiarloni et al. 1999; Botero, La Porta et al. 2003; Cabrillo and Fitzpatrick 2008). Wereldwijd lopen er steeds weer verbeteringsprojecten, die echter zelden een duidelijke impact hebben op de kwaliteit, de doorlooptijden of op de kosten van civiele rechtspraak. Wetgevingstrajecten blijven hangen (zoals bij ons de nog altijd niet uitgevoerde Fundamentele Herbezinning) of hebben niet de beoogde effecten (de Lord Woolf hervormingen in Engeland). Betere organisatie van de rechtspraak, via raden voor de rechtspraak en duidelijker bevoegdheden, lijkt ook niet de oplossing. Onze Raad voor de Rechtspraak heeft de rechtspraak wel intern georganiseerd, maar nog niet echt een track record opgebouwd met vernieuwing van procedures op een manier die merkbaar is voor burgers.

De innovatieachterstand die daarbij is ontstaan, maakt dat delen van de civiele rechtspraak zelf een bedenkelijke reputatie hebben gekregen. Duur, traag, niet het werkelijke probleem oplossend. Innovatie gebeurt in zogenaamde alternatieven als mediation, maar nauwelijks in de rechtspraak zelf. Rechters moeten steeds harder werken in steeds aftandsere procedures. Ga maar na. De dagvaarding en de rol hebben de eenentwintigste eeuw gehaald. De IT-interfaces met gebruikers zijn nog in een beginstadium van ontwikkeling. Het potentieel van kennis over conflictoplossing is nog lang niet benut. In veel procedures worden mensen nog nodeloos tegen elkaar opgezet, in plaats van gestimuleerd om het probleem op te lossen. Welbeschouwd lijken rechters zelf niet meer in hun product te geloven. Iedere dag raden ze hun klanten aan om op een andere manier problemen op te lossen. Maar de burger laat ze niet met rust, want die heeft rechtspraak nodig.

Gelukkig zijn er ook voorbeelden van succesvolle innovaties. Door de oogharen bekeken, lijkt verbetering vooral in de praktijk plaats te vinden, dicht bij de problemen waarom het gaat. Kinderrechters slaan de handen ineen met Raden voor de Kinderbescherming om tot betere afstemming te komen, want zij weten in detail hoe het toe gaat bij ernstige gezinsproblematiek. De octrooipraktijk wordt voortgestuwd door internationale regels en door concurrentie tussen kapitaalkrachtige octrooihouders. In zo’n setting gaan rechters in Den Haag in overleg met advocatuur een nieuwe procedure ontwerpen. Kantonrechters hebben de ontbindingsprocedure tot een geoliede voorziening gemaakt voor ontslagzaken, waarvan iedereen weet dat de procedure een maand of twee duurt en dat de uitkomst in lijn zal zijn met de kantonrechtersformule. Mediation kreeg een duw, omdat Macheld Pel er vanuit Arnhem hard aan ging trekken. Familierechters sluiten bij mediationtechnieken aan met hun werkwijze en geven daarmee weer een voorbeeld aan de advocatuur, die ondersteund wordt met software voor alimentatieberekening en webtoepassingen waarin cliënten hun echtscheidingsplan kunnen voorbereiden. Het Juridisch Loket, voor de burger misschien wel de belangrijkste innovatie in de rechtspleging, kwam vooral tot stand door initiatiefrijke directeuren van de Raden voor Rechtsbijstand. De eerste loketten waren al open voordat de wet in het staatsblad stond.

Ook achter geslaagde wetgevingstrajecten zitten meestal locale en persoonlijke initiatieven. Beginnend in Roermond en Rotterdam werd langzamerhand in ongeveer 30% van de civiele zaken een comparitie na antwoord werd gehouden. Toen sloeg wetgever Frits Salomons zijn slag met een wet die deze best practice tot voorkeursroute maakte, zodat er nu vrijwel altijd een comparitie plaatsvindt. De Wet Collectieve Afhandeling Massaschade, ontwikkeld door Niels Frenk, gaf bestaande praktijken schikkingspraktijken een steun in de rug. Verder durfden de wetgevers op Justitie niet te gaan, misschien wel vanuit een diep gewortelde basishouding dat wetten bestaande praktijken codificeren en niet een middel zijn om nieuwe praktijken te ontwikkelen.

In dit artikel leg ik deze Nederlandse impressies naast de groeiende internationale literatuur over procesrecht hervorming. Daaruit wordt steeds duidelijker waarom procesverbetering slechts mondjesmaat plaatsvindt en ook wat de condities zijn waaronder wel verbetering tot stand komt.

Innovatie is extra urgent, omdat Nederland net als veel andere landen heeft besloten dat civiele en administratieve rechtspraak in beginsel kostendekkend moet worden. In 2013 moeten er dus betaalbare, kostendekkende en goed lopende procedures zijn. En wel voor ieder soort conflict waarvoor de burger toegang tot het recht nodig heeft. Voor de burger is dat aan de ene kant goed nieuws, want de rechtspraak kan bij kostendekkende griffierechten niet meer zeggen dat zij te overbelast is. Maar er is ook veel werk aan de winkel. Want voor sommige problemen zullen de procedures aanmerkelijk goedkoper moeten worden en dus meer moeten bieden per door de rechter besteed uur. Voor grote, tijdrovende zaken van het bedrijfsleven, waar nu maar mondjesmaat rechterstijd voor is, kan de dienstverlening worden uitgebreid en de prijs worden verhoogd.

Wat maakt dat verbetering van de dienstverlening zo moeizaam is? Zoals we in paragraaf 2 zullen zien, is het basisprobleem dat de rechtspraak tegenstrijdige signalen krijgt over wat gebruikers nodig hebben en te weinig prikkels om daaraan tegemoet te komen. De literatuur laat zien dat rechters beter werk leveren naar mate ze zo worden ingebed dat ze niet om de behoeften van de burger heen kunnen.

Ook zal het negatieve beeld rond procederen moeten verdwijnen, want wie innoveert er nu een product dat al is afgeschreven? Daarvoor is nodig dat glashelder is waarom mensen een beroep op de rechter doen. Mythes over claimcultuur en alternatieve geschiloplossing moeten de wereld uit (paragraaf 3). Specialisatie helpt wel. Voor de meest voorkomende problemen zoals de burger die ervaart, zouden er gedifferentieerde procedures moeten zijn, met aparte doelen, doorlooptijden, best practices en tarieven. Dat creëert een setting waarin echte innovatie kan plaatsvinden (paragraaf 4). De conclusie is dat het ministerie ruimte en flexibiliteit zou moeten scheppen: in de wet, in de tariefstelling en in de keten. En duidelijkheid scheppen naar de rechtspraak wat burgers nodig hebben (paragraaf 5)

2 Condities voor innovatie

2.1 Onduidelijke wensen en weinig prikkels …

Proceshervorming staat overal ter wereld vrijwel continu op de agenda. Grote hervormingspieken traden op na de val van de muur en rond de aansluiting van nieuwe lidstaten bij de EU. De Wereldbank heeft een keur van grote projecten gedaan om gerechten in ontwikkelingslanden op te zetten en te hervormen. Ontwikkelde landen deden hun eigen verbeteringsprojecten. Al die ervaringen zijn gebundeld in internationale literatuuroverzichten.

Die signaleren dat hervorming moeizaam is. Het achterliggende probleem is volgens alle analyses dat rechters weinig prikkels krijgen om partijen goed te bedienen (Messick 1999; Messick 1999; López de Silanes 2002; Botero, La Porta et al. 2003; Hammergren 2007; Cabrillo and Fitzpatrick 2008). Rechters hebben geen klantrelatie met hun gebruikers. Als die ontevreden zijn, dan heeft dat voor een rechter weinig gevolgen. Je kunt het zien als een bijwerking van onafhankelijkheid: daarmee hebben we rechters ook vrijgesteld van prikkels. Dat kon eigenlijk niet goed gaan, zegt de literatuur achteraf.

Natuurlijk, professionele rechters hebben over het algemeen een groot verantwoordelijkheidsgevoel, en krijgen heus wel signalen over wat ze zouden moeten doen. Maar als partijen eenmaal in een geschil zitten, willen ze vaak ieder een andere kant uit. Dat maakt het voor de rechter veel moeilijker om de klantvriendelijke lijn te vinden dan voor de arts of de architect.

Natuurlijk, er is wel interne controle binnen de rechterlijke macht via hoger beroep en cassatie. Maar hof en Hoge Raad controleren alleen juridische aspecten. Ze toetsen de rechter niet op snelheid, kosten, behandeling ter zitting, schikkingsbegeleiding, procesregie of de mate waarin wordt bijgedragen aan de oplossing van het probleem zoals partijen dat ervaren (Barendrecht 2009). De literatuur vindt zelfs dat het benadrukken van de (juridische) kwaliteit en de precisie van beslissingen averechts kan uitpakken, als de rechter niet tegelijk let op de kosten voor procespartijen (Cabrillo and Fitzpatrick 2008). Denk aan de rechter die zich na een jaar toch maar onbevoegd verklaard.

Evaluatie onderzoek laat zien dat meer geld, inhuren van meer rechters (Beenstock and Haitovsky 2004), of verhoging van salarissen (Choi, Gulati et al. 2009) niet werkt om de toegankelijkheid te vergroten of om productiviteit te laten toenemen (López de Silanes 2002; Botero, La Porta et al. 2003; Cabrillo and Fitzpatrick 2008; Cross and Donelson 2010). De extra capaciteit verdwijnt kennelijk in de eigen organisatie of gaat zitten in een intensievere behandeling van zaken. Richtlijnen (zelfs wettelijke) voor tijdigheid van beslissingen hebben ook weinig zin, tenzij er manieren zijn om de individuele prestaties van rechters te monitoren (López de Silanes 2002).

2.2 Wat wel helpt …

Maar het is geen hopeloze zaak. Onderzoek maakt ook steeds duidelijker welke maatregelen wel helpen om rechtspleging te verbeteren. Budgetten kunnen het beste worden gekoppeld aan de behoeften van cliënten aan specifieke interventies (López de Silanes 2002; Cabrillo and Fitzpatrick 2008). Hulp bij een schikking, een beslissing over aansprakelijkheid of een uitvoerige schadeberekening wordt dus bij voorkeur apart beloond (Botero, La Porta et al. 2003). In de Nederlandse discussie over kostendekkende griffierechten is dit inmiddels pay as you go gaan heten.

Tal van studies bevestigen ook het positieve effect van vereenvoudiging van procedures en vermindering van de verplichting voor natuurlijke personen om gebruik te maken van advocaten (Botero, La Porta et al. 2003; Cabrillo and Fitzpatrick 2008; Commission on Legal Empowerment of the Poor 2008). Een procedure met de simpele vorm van een verzoek, een verweer en een beslissing (behoudens noodzaak van nadere bewijslevering in uitzonderingsgevallen) is makkelijker te volgen voor partijen en makkelijker uit te voeren voor de rechter. De kans op procedurele complicaties en strategisch gebruik van procedurele verweren neemt af. Als de rechter meer rechtstreeks contact met partijen heeft, kan die zich meer richten op het werkelijke probleem.

In de Nederlandse rechtspraak wordt dit geleidelijk in de praktijk gebracht. Als er in de afgelopen vijftig jaar nieuwe procedures werden gevormd, was dit bijna altijd een verzoekschriftprocedure met dit eenvoudige stramien. De invoering van de comparitie na antwoord, met de daarin gegroeide praktijk van een rechtstreeks gesprek tussen partijen en rechter, wijst in dezelfde richting.

Als procedures relatief simpel zijn, hebben partijen bovendien minder noodzaak om rechtshulp in te huren. In vereenvoudigde procedures doen partijen met een rechtshulpverlener het volgens het jongste onderzoek niet veel beter dan partijen zonder rechtshulp (Sandefur 2006; Adler 2008).

De literatuur heeft ook een grote verrassing in petto. Paradoxaal genoeg lijkt vergroting van de toegang (en daarmee van de aantallen te behandelen zaken) gunstig te zijn voor de doorlooptijden (Botero, La Porta et al. 2003). Vermindering van toegang, bijvoorbeeld door verhoging van financiële drempels of door procedurele hobbels in te bouwen, werkt daarentegen averechts. In Nederland is dat terug te zien bij ontslagen en echtscheidingen, die ondanks de complexiteit en de grote aantallen, binnen een redelijke tijd worden beslist. Het lijkt gek, maar als rechters meer klanten hebben, zijn er waarschijnlijk meer personen die om snelle afdoening vragen. Dan gaat de rechter zich meer verantwoordelijk voelen. Er ontstaan redenen om te standaardiseren en om efficiënt te werken. Het werk wordt eenvoudiger en overzichtelijker gemaakt, zonder dat veel klachten over de kwaliteit lijken te ontstaan.

Toedeling van zaken aan individuele rechters vanaf de intake werkt beter dan een collectieve verantwoordelijkheid via een soort rolsysteem (Botero, La Porta et al. 2003; Djankov, La Porta et al. 2003; Cabrillo and Fitzpatrick 2008). De aanpak van civiele rolzaken is waarschijnlijk één van de zwakkere punten van de Nederlandse civiele procedure. Het is een bureaucratisch en centralistisch geheel, waarin verantwoordelijkheid voor de goede voortgang diffuus is. Er is geen zaaksrechter die regie kan voeren en waar partijen mee kunnen communiceren. Rechters die zelf de eindverantwoordelijkheid voor hun zaaksportefeuille voelen en deze ook naar de klanten toe durven te dragen (kantonrechters, gespecialiseerde rechters) lijken veel beter te presteren dan via managementsystemen aangestuurde producenten van schikkingen en vonnissen.

Ook is het zinvol om doorlooptijden en wachtlijsten per individueel gerecht en voor individuele rechters te publiceren (Cabrillo and Fitzpatrick 2008). Transparantie van rechtspleging helpt, van publicatie van alle vonnissen via management gegevens, tot en met klantenonderzoek waarin gebruikers kenbaar mogen maken hoe zij de procedures, de uitkomsten en de kosten ervaren (Barendrecht and Gramatikov 2010; Jean and Jorry 2010). Want transparantie zorgt voor een verhoogd gevoel van verantwoordelijkheid en creëert voor allerlei categorieën belangstellenden de mogelijkheid om zich met de kwaliteit van rechtspleging te gaan bemoeien (Botero, La Porta et al. 2003).

3 Drie misverstanden over de civiele rechter

3.1 Niet voor ruziemakers maar voor mensen die investeren

Maar al deze maatregelen hebben weinig zin als de rechter en de overheid zelf niet in hun eigen product geloven. Rond de eeuwwisseling is het eerste grote misverstand ontstaan. Civiele rechtspraak zou overbodig zijn, want mensen zouden geschillen best zelf kunnen oplossen. Justitienota’s waren halfslachtig, want er was ook lippendienst aan Artikel 6 EVRM en zijn toegang tot de rechter. Maar eigenlijk stond er toch steeds dat mensen die een beroep op rechtspraak doen vervelende ruziemakers zijn. “Los het zelf op, zoek een mediator, maar val ons niet lastig!” Rechters voeden dit misverstand. Ze vragen zich op zittingen af waarom partijen toch zo aan het procederen zijn. Dat helpt toch niet?

Procespartijen zijn niet gek. Civiele rechtspraak biedt rechtsbescherming in situaties waarin mensen van één andere persoon afhankelijk zijn. Tegenwoordig zeggen zelfs doorgewinterde economen dat afhankelijkheid geen schande is (Williamson 1987). Het is niet een soort genetisch bepaalde zwakte van werknemers, vrouwen of consumenten. Neen, overal waar we in relaties investeren en waarde opbouwen worden we afhankelijk van anderen. Want om van die waarde te kunnen genieten, hebben we die ander weer nodig.

Hebben we eenmaal een aannemer aan het werk gezet, dan moeten we daarmee ook de nette oplevering en het meerwerk regelen. Een aandeel in een opgebouwd bedrijf, zullen we samen met de zakenpartner moeten realiseren. Voor de beloofde beleggingsopbrengst, de schadevergoeding bij een verkeersongeval, de goede dingen uit een huwelijk en een ontslagvergoeding geldt ongeveer hetzelfde. Er is maar één persoon waar je dat mee kunt regelen. Vooral als de relatie op zijn einde loopt, of als er schade ontstaat, dan is dat moeilijk. Want dan ontstaan er gemakkelijk meer verwijten dan realistisch is, zo vertelt de psychologie. En het is sowieso moeizaam onderhandelen als je van elkaar afhankelijk bent.

Bij distributief onderhandelen in wat wel een bilateraal monopolie wordt genoemd, loont een redelijke opstelling namelijk niet. Onderzoek naar bargaining heeft overtuigend aangetoond dat je een beter resultaat haalt als je overvraagt, onderbiedt, tijdrekt, dreigt en informatie achter houdt (Muthoo 2000). Dat doen rationeel opererende personen als ondernemers, verzekeraars en advocaten dus. Waar ze zich dat kunnen permitteren, nemen ze op de koop toe dat daardoor langdurige conflicten en patstellingen kunnen ontstaan, want anders laten ze zich de kaas van het brood eten door de wel scherp onderhandelende tegenpartij. Verdelingsconflicten zijn een realiteit en zonder de mogelijkheid dat een derde het bedrag bepaalt, is daar met zijn tweeën niet rationeel uit te komen.

De behoefte aan een rechter komt dus voort uit de spanning die optreedt in de belangrijkste relaties die mensen met elkaar aan gaan. Niet uit een claim of klachtcultuur onder burgers die door het recht zou worden gestimuleerd. Daar is het nodige onderzoek naar gedaan, maar nooit een spoor van bewijs voor gevonden.

3.2 Zelf rechtspraak regelen lukt niet

Een tweede levensgroot misverstand is dat mensen zelf hun eigen derde, hun eigen stok achter de deur kunnen regelen, op het moment dat het misgaat. Rechtspraak is een aparte vorm van dienstverlening omdat het te kampen heeft met wat in de literatuur het submission problem wordt genoemd (Landes and Posner 1979; Shavell 1995; Hylton 2002; Barendrecht and De Vries 2006). Als eenmaal een conflict is ontstaan, dan heeft vooral de gedaagde weinig belang om zich te onderwerpen aan een procedure. Hoe goed, zuiver en kostenbesparend die procedure ook is.

Het aanbieden of subsidiëren van mediation, arbitrage, e-courts, bindend advies, keuzes voor kantonarbitrage of optionele versnellingsmogelijkheden heeft dan ook weinig effect. Niet alleen de overheid met zijn mediation-subsidies, maar ook talloze private investeerders in alternatieve geschiloplossing hebben dat de afgelopen decennia gemerkt. Ze krijgen alleen maar de mensen binnen die toch al redenen hadden om snel tot een oplossing te komen. Qua marktaandeel komen ze nooit hoger uit dan een paar procent. Tenzij één van de partijen vooraf een alternatieve geschilbeslechtingsprocedure in zijn standaardvoorwaarden zet. Maar bij huwelijken, arbeidverhoudingen, bedrijfsgeschillen en burenrelaties komt dat weinig voor en ook commerciële bedrijven blijken slechts zelden arbitrageclausules te gebruiken (Eisenberg and Miller 2006). We weten niet precies hoe dat komt, maar voor de behoefte aan rechtspraak is het een gegeven.

De essentie van rechtsbescherming is dat een derde zich na het ontstaan van een conflict met de gedaagde’s gedrag bemoeit. Zonder dat die gedaagde dat echt wil. Rechtsbescherming door de derde kan van vele kanten komen. Er is vaak best iemand naar wie de tegenpartij wil luisteren: de vriend van de familie, de vakbond, de burgemeester die een kop thee schenkt of desnoods de twee miljoen kijkers van Tros Radar. Maar die rechtsbescherming is lang niet altijd effectief. Daarom schept de overheid de garantie van toegang tot de rechter. Daar moet de overheid dan ook duidelijk in zijn: mensen zijn welkom bij de rechter, omdat ze die rechter nodig hebben.

3.3 De derde partij: meer toezichthouder dan knopen doorhakker

Het derde misverstand is dat de rechter primair een doorhakker van knopen is, die de beslissing van partijen moet overnemen. Voor partijen gaat het om de mogelijkheid de rechter erbij te halen. De wetenschap dat je met je verhaal uiteindelijk naar een rechter kunt, biedt bescherming in afhankelijkheidsrelaties. Weten dat ze hulp kunnen vragen om in gesprek te komen tijdens een comparitie, dat zorgt er voor dat mensen zelf weer in gesprek raken. Weten welk repertoire van redelijke oplossingen de rechter hanteert, laat mensen zien hoe anderen soortgelijke relatiestoornissen oplosten. Weten dat een rechter de knoop kan doorhakken, betekent dat je niet eindeloos hoeft door te onderhandelen met die ene persoon waarvan je afhankelijk bent, maar het op een beslissing kunt laten aankomen (Barendrecht and Klijn 2004).

De rechter is vooral een toezichthouder op de onderhandelende partijen, die blijkens bevolkingsonderzoek 53% van de geschillen samen oplossen, en vaak nog tijdens een procedure, geholpen door de rechter. Overal ter wereld zijn gerechten partijen gaan faciliteren bij het oplossen van hun geschil door onderhandelingen (Botero, La Porta et al. 2003). De innovatieprojecten van de rechtspraak gaan vaak in de richting van meer regie, meer informatieuitwisseling en betere zittingen. Niet over betere uitspraken. De rechterlijke beslissing is steeds vaker een deelbeslissing waarna partijen weer teruggaan naar de onderhandelingstafel. In de VS leidt nog maar 2% van de civiele zaken die bij de gerechten binnenkomen tot een eindbeslissing terwijl tussenbeslissingen frequent voorkomen (Galanter 2004).

Kortom, mensen die veel hebben geïnvesteerd en afhankelijk zijn geworden van één andere persoon zijn afhankelijk van de rechter om die relatie in goede banen te leiden. Oliver Williamson, in 2009 winnaar van de Nobelprijs voor de economie, noemt dit trilateral governance (Williamson 2005; Calliess 2009). De rechter schuift aan als derde partij die samen met de procespartijen een zoekproces aangaat naar wat voor hen aanvaardbaar is, in hun omstandigheden, aansluitend bij hoe andere mensen soortgelijke conflicten oplosten (Hartendorp 2009). Een derde die met hen samen zoekt naar een passende oplossing van hun probleem en die de patstelling in hun onderhandeling doorbreekt. Dat is de rol van de rechter, een prachtige rol.

4 Differentiatie naar probleem

4.1 Specialisatie

Volgens Carla Eradus, president van de rechtbank Amsterdam, in haar rechtspraaklezing 2010, Naar een ideaal gerecht, is het tijd om te expliciteren hoe de rechtspraak beter kan aansluiten bij de behoeften en problemen in de samenleving. ‘Wat is het probleem dat zich voordoet in het leven van een mens, welke juridische problemen gaan daarmee gepaard en hoe kunnen die integraal, adequaat en tijdig in onderlinge samenhang worden behandeld?’De onlangs gepubliceerde Visie voor de rechtspraak 2010 zegt ongeveer hetzelfde.

Dit sluit aan bij de internationale literatuur, die eenstemmig is dat gespecialiseerde gerechten en procedures beter presteren dan algemene (Botero, La Porta et al. 2003; Cabrillo and Fitzpatrick 2008). Verdere differentiatie van procedures was ook één van de centrale aanbevelingen uit de Fundamentele Herbezinning. De Universiteit Nijmegen deed onlangs onderzoek naar specialistische rechtspraakvoorzieningen voor het bedrijfsleven. De tevredenheid daarmee is groot. (Böcker, Havinga et al. 2010). Ondernemingskamer, “natte kamer” van de rechtbank Rotterdam, mededingingskamer (Rotterdam) en de IE kamer in Den Haag worden duidelijk hoger aangeslagen dan niet-gespecialiseerde rechters elders in het land. De advocaten en bedrijven, die vaak internationaal werken, noemden de IE Kamer als behorend tot de top in Europa. In deze gespecialiseerde procedures is er vaak innovatie. Na successen met aangeklede kort gedingen, die internationaal een trekpleister werden, heeft de octrooikamer nu een specifieke bodemprocedure voor octrooizaken ontwikkeld, waarin deze complexe zaken met zeer specialistische en technische deskundigenrapporten ruim binnen een jaar worden afgedaan. De Ondernemingskamer, met zijn samenstelling van juristen gemengd met deskundigen, de neutrale onderzoeksaanpak en de spoedvoorzieningen heeft ook allerlei innovatieve elementen.

4.2 Voor welke problemen is specialisatie nodig?

In tientallen landen is onderzoek gedaan naar de soort problemen waar mensen hulp uit de rechtspleging voor nodig hebben. De patronen zijn overal hetzelfde. Ze zijn niet verrassend als we ons eenmaal realiseren waarom mensen in bepaalde relaties een derde nodig hebben. Mensen worden afhankelijk in situaties waarin ze veel investeren. Dat doen ze in hun gezin, in hun werk, in hun huis, in hun land, in hun woonomgeving, in aankopen en in hun onderneming. Verder verzekeren ze zich tegen mogelijke risico’s, beleggen ze geld voor later en leveren ze op krediet.

artikel barendrecht njb regie tabel

Bovenstaande tabel laat een overzichtelijk aantal probleemcategorieën zien, dat voor iedere advocaat en iedere rechter herkenbaar zal zijn. De conflicten die in deze relaties ontstaan, vormen 99% van het werk van de civiele rechter. Vaak is er al gespecialiseerde rechtspraak. Voor ontslagzaken is er de ontbindingsprocedure en voor huurzaken zijn er de huurcommissies. Die procedures verlopen over het algemeen snel (binnen enkele maanden). De kosten voor de burger zijn relatief bescheiden.

Maar de tabel laat ook probleemcategorieën zien waarvoor geen specialisatie bestaat. Dat geldt onder meer voor consumentenklachten over geleverde goederen en diensten, massaschades, burengeschillen, letselzaken en geschillen over leveranties tussen ondernemingen. Dat zijn totaal verschillende problemen, die ieder een verschillende behandeling nodig hebben. Ze komen allemaal in de vergaarbak van de gewone civiele procedure terecht, tot de dag voor de zitting wanneer de rechter voor het eerst in het dossier kijkt.

Daar zitten de grote knelpunten in de civiele rechtspraak. En dat is niet verwonderlijk. Stel je voor dat het griepje, de gecompliceerde beenbreuk en het hersentumor allemaal in dezelfde operatiekamer bij dezelfde medisch specialist zouden worden binnengebracht, die de avond van tevoren kijkt wat er aan de hand is? De wereld zou te klein zijn.

4.3 Eindtermen: wat moet de procedure kunnen?

Om innovatie richting te geven, zou het helpen als er een soort eindtermen kwamen. Wat heeft de burger nodig om deze meest voorkomende conflicten in samenspraak met de rechter als derde op te kunnen lossen?

Voor een burengeschil zijn mogelijke eindtermen dat partijen tot communicatieafspraken komen, hun relatie verbeteren en mogelijk een oplossing voor geluidsoverlast of een op handen zijnde verbouwing gaan vinden. Dat kan binnen enkele maanden. Voor een letselschade staan dan ongetwijfeld erkenning, vaststelling van aandeel aansprakelijkheid, stimuleren van re-integratie bij whiplash en goede schadeberekening op de agenda. Ieder van deze aspecten heeft een eigen timing, zodat waarschijnlijk over de tijd gespreide ingrepen nodig zijn. Bij een geschil tussen partners in een bedrijf moet een rechter binnen enkele maanden iets kunnen zeggen over de waardering van bedrijfsonderdelen. Bij incasso’s is snel en automatisch een titel nodig, met een vaste controle op de hoogte van incassokosten aan de hand van standaardtarieven en daarnaast een uitlaatklep voor een betalingsregeling of een verweer over de kwaliteit van het geleverde.

Deze eindtermen kunnen in goed gefaciliteerde gespreksrondes tussen gebruikers, rechters en aanbieders van alternatieve geschilbeslechting worden vastgesteld. IJkpunten kunnen zijn wat de beste voorzieningen binnen de Nederlandse rechtspleging en elders ter wereld voor deze soorten geschillen inhouden en ook wat er technisch al beschikbaar is of binnen redelijke tijd kan worden ontwikkeld.

Die eindtermen moeten vooral niet te makkelijk worden gemaakt voor de rechtspraak, zoals dat nu het geval is met de normen voor doorlooptijden die de rechtspraak zichzelf heeft gesteld. Die zijn zo weinig ambitieus, dat ze niet echt prikkelen tot innovatie, maar alleen tot wat meer gebrom van superieuren. Eindtermen zijn bedoeld als realistische maar ambitieuze doelen voor innovatie.

Als de rechtspraak bepaalde doorlooptijden of soorten dienstverlening niet denkt te kunnen halen, zouden andere aanbieders de gelegenheid kunnen krijgen om een procesontwerp aan te bieden. Een zekere mate van keuze voor de eiser blijkt goed te werken (Botero, La Porta et al. 2003).

4.4 Naar best practices

Als eenmaal transparant is wat een procedure moet kunnen presteren, dan kunnen alle ketenpartners hun bijdrage aan procesinnovatie gaan leveren. Het kan tot grote kostenbesparingen leiden als de werkprocessen in onderhandelingen tussen partijen, in de advocatuur en in de rechtspraak zo goed mogelijk op elkaar worden afgestemd. Experts vanuit de rechtshulp en de rechtspraak kunnen best practices uitwisselen, die door wetenschappers vergeleken kunnen worden met inzichten uit de geschilbeslechtingsliteratuur. De daaruit voortvloeiende aanpak kan vervolgens aan klantenpanels worden voorgelegd. Softwarebedrijven kunnen webinterfaces gaan ontwikkelen, voortbouwend op allerlei technieken die al beschikbaar zijn en die ook in Nederland al ruim worden toegepast (zie nummer 8/2010 van het Tijdschrift voor Conflicthantering, geheel gewijd aan online dispute resolution).

De tendens in deze toepassingen is dat beide partijen standaardvragen kunnen beantwoorden over feiten, belangen, eerder gemaakte afspraken en mogelijke oplossingen. Voor de schikkingspraktijk bestaan al toepassingen waarbij iedere procesdeelnemer zo een overzicht krijgt van het gehele geschil, waarin geleidelijk gewerkt kan worden aan een lijst met openstaande vragen en beslispunten. Het ouderschapsplan is al wettelijk voorgeschreven en ook in de letselschadepraktijk wordt met tegenwoordig met behandelplannen gewerkt. Als partijen er samen niet uitkomen, kan de rechter toegang krijgen tot deze informatie, zich snel op de hoogte stellen, nadere vragen stellen ter voorbereiding van een zitting en zo nodig zijn beslissing invullen op de plekken waar partijen er niet uitkomen.

De literatuur over een goede inrichting van civiele rechtszittingen ontwikkelt zich snel en kan leiden tot best practices voor zittingen (zie voor overzichten en belangwekkende eigen research Van der Linden 2008; Van der Linden 2010). Effectief om (ter zitting) tot een oplossing te komen zijn zowel procesinterventies als inhoudelijke interventies (Martinez-Pecino, Munduate et al. 2008). Ook het verbeteren van de relatie (Wall, Stark et al. 2001) en framen als een gezamenlijk probleem of een uitdaging bevordert het tot stand komen van oplossing.

Interessant is ook wat minder effectief is om een oplossingen te bereiken. Dat zijn een focus op “verbinding” en onderling vertrouwen, een focus op feiten, duwen richting een oplossing en framing als een conflict of een rechtsstrijd (Wall, Stark et al. 2001). Verder kunnen vraagtekens worden gezet bij de praktijk van mensen de gang op te sturen om te schikken. De literatuur is duidelijk dat milde tijdsdruk goed werkt, maar dat te hoge tijdsdruk slecht uitpakt op de motivatie van mensen om tot een oplossing te komen (Harinck and De Dreu 2004). Voor consumentenproblemen, of als men elkaar bijna heeft gevonden, kan dat anders zijn. Maar over het algemeen zal moeten worden gedacht aan een dag of drie als redelijke tijd om goed na te denken over een schikking (Welsh 2001).

4.5 Beprijzing

Als eenmaal duidelijk is wat de rechter ongeveer gaat leveren, kan beprijzing gaan plaatsvinden. Het ligt daarbij zoals gezegd voor de hand om partijen te laten betalen naar de mate waarin ze de diensten van de rechtspraak gebruiken. Voor het gebruik van het online interface wordt een aandeel in de ontwikkelingskosten gerekend en eventueel voor het gebruik van een helpdesk. Wie voor de zitting schikt, betaalt minder dan de partijen waarvoor een zitting nodig is. De beslissing, of nadere bewijslevering, is ook een afgebakend stuk waar meer voor kan worden gerekend. Zo kan de procedure in vier of vijf brokken worden verdeeld waarvoor betaald wordt, zodat het systeem hanteerbaar blijft.

De beprijzing van de rechtspraakdiensten zal per soort geschil anders zijn, afhankelijk van belang en de bewerkelijkheid van de gemiddelde zaak in deze categorie. Bij dit alles moet worden bedacht dat griffierechten meestal maar een deel zijn van de totale kosten van rechtshulp, bestede tijd, kosten van fact-finding en deskundigen. Procesregie door de rechter is naar algemene opvatting dè manier om de totale kosten van geschilbeslechting te drukken. Als dat zo is, zullen partijen dus graag wat meer betalen voor een effectieve rechter dan voor al die andere posten.

Griffierechten kunnen op verschillende manieren over partijen kunnen worden verdeeld. Bij letselschades, in arbeidszaken en in consumentenzaken ligt het bijvoorbeeld voor de hand om de gedaagde partij meer te laten betalen. Die is vaak beter in staat om conflicten te voorkomen, in goede banen te leiden, of aansluiting bij een geschillencommissie in algemene voorwaarden te zetten. Werkgevers, verhuurders, aanbieders van producten/diensten en aansprakelijkheidsverzekeraars betalen nu al vaak de kosten van rechtsbijstand van hun wederpartijen, op basis van artikel 6:96 BW. De allocatie van geld en tijd naar soort problemen kan zich ook vertalen in richttijden voor de duur van de zitting, in aangepaste Lamicie-tarieven, in rechtsbijstandsubsidies en in standaarden voor kostenveroordelingen. Want ook daar zit veel achterstallig onderhoud.

5 Conclusie

Civiele rechtspraak mag dan weinig aandacht trekken in de pers, het is een klassieke overheidstaak die volgens alle politieke opvattingen cruciaal is: voor duurzame menselijke relaties, voor economische groei, voor bescherming van eigendomsrechten, voor de naleving van contracten en voor sociale rechtvaardigheid. Innovatie van de zo verwaarloosde civiele rechtspraak is mogelijk en zou een hoge maatschappelijke prioriteit moeten hebben.

Kostendekkende griffierechten zijn een uitdaging, maar ook een unieke kans om toegankelijkheid en kwaliteit van rechtspraak te vergroten. Financiering van de rechtspraak kan zo onafhankelijker worden en meer in overeenstemming met de waarde die rechtspraak toevoegt. We moeten af van tegenstrijdige boodschappen als dat mensen een grondrecht hebben op de rechter maar er eigenlijk zouden moeten wegblijven. Van beelden van procespartijen als pathologische ruziemakers. Van alternatieven die beter zouden zijn dan wat de rechtsstaat zelf aanbiedt.

Het ministerie zou de ontwikkeling van de rechtspleging vooral kunnen stimuleren, door te decentraliseren en door flexibiliteit te creëren. Best practices en regelgeving voor specifieke probleemgebieden moeten organisch kunnen groeien, ondersteund door slimme en snelle codificatie via een amvb bij gebleken succes. Daar is nog maar één, simpele wetswijziging voor nodig, net als voor het snel kunnen aanpassen van de prijzen van procedures. In plaats van als een moederkloek op het oude, rammelende wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering te blijven zitten, zou de rol van het ministerie echt faciliterend moeten zijn. De rechtspraak uitdagend en stimulerend, in plaats van die enorme ambivalentie die er nu in de relatie zit. Zorgen dat er een substantieel deel van budgetten besteed wordt aan innovatie in plaats van aan productie, de 3% die daarvoor de norm is. En vooral duidelijkheid wat de rechtspraak aan de burgers moet leveren.

Een realistische kijk op het eigen track-record op het gebied van procesinnovatie zou het ministerie en de Raad voor de Rechtspraak kunnen helpen deze stap te zetten. Ze hoeven zich er echt niet voor te schamen, want innovaties komen overal ter wereld van gemotiveerde en creatieve individuen, in een setting waarin rechters en gebruikers dicht op elkaar zitten. Daar vindt men uit wat nodig is. Niet op de hoofdkantoren. Niet in de rechtszaal. Maar in de garages en kantines daaromheen, als ervaren en gemotiveerde praktijkmensen de telefoon pakken om ondernemende partners te vinden, en vervolgens wilde dingen gaan uittesten in hun eigen “lab”, net zo lang tot het wel werkt. Dat zijn de lessen van decennia proceshervorming over de hele wereld.

6 Literatuur

Adler, M. (2008). The Potential and Limits of Self-Representation at Tribunals: Full Research Report End of Award Report. Swindon, ESRC

Barendrecht, J. M. (2009). "Verantwoording van rechtspraak richting burger." Justitiële verkenningen 35(4): 15-30.

Barendrecht, J. M. and A. Klijn, Eds. (2004). Balanceren en vernieuwen; Een kaart van sociaalwetenschappelijke kennis voor de Fundamentele Herbezinning Procesrecht. Den Haag, Raad voor de Rechtspraak.

Barendrecht, M. and B. R. De Vries (2006). "Fitting the Forum to the Fuss with Sticky Defaults: Failure on the Market for Dispute Resolution Services? ." Cardozo Journal of Conflict Resolution 7(1).

Barendrecht, M. and M. Gramatikov (2010). "Aanvaardbaarheid van rechtspleging: toegankelijkheid en rechtvaardigheid als gezien door gebruikers." Nederlands Juristenblad: 853-862.

Beenstock, M. and Y. Haitovsky (2004). "Does the appointment of judges increase the output of the judiciary?" International Review of Law and Economics: 351-369.

Böcker, A., T. Havinga, et al. (2010). Specialisatie loont?! Ervaringen van grote ondernemingen met specialistische rechtspraakvoorzieningen. Research Memoranda, Raad voor de Rechtspraak.

Botero, J. C., R. La Porta, et al. (2003). "Judicial Reform." The World Bank Research Observer 18(1): 61-88.

Cabrillo, F. and S. Fitzpatrick (2008). The Economics of Courts and Litigation. Cheltenham, UK, Edward Elgar.

Calliess, G.-P. (2009). Transnational Civil Regimes: Economic Globalisation and the Evolution of Commercial Law. Contractual Certainty In International Trade. Empirical Studies And Theoretical Debates On Institutional Support For Global Economic Exchanges. V. Gessner, Hart Publishing: 215-238.

Choi, S. J., G. M. Gulati, et al. (2009). Are Judges Overpaid? A Skeptical Response to the Judicial Salary Debate, SSRN.

Commission on Legal Empowerment of the Poor (2008). Making the Law Work for Everyone. II Working Group Reports.

Cross, F. B. and D. C. Donelson (2010). "Creating Quality Courts." Journal of Empirical Legal Studies 7(3): 490-510.

Djankov, S., R. La Porta, et al. (2003). "Courts." Quarterly Journal of Economics(May).

Eisenberg, T. and G. P. Miller (2006). The Flight from Arbitration: An Empirical Study of Ex Ante Arbitration Clauses in Publicly-Held Companies' Contracts, SSRN.

Galanter, M. (2004). "The Vanishing Trial: An Examination of Trials and Related Matters in Federal and State Courts." Journal of Empirical Legal Studies 1(3): 459-570.

Hammergren, L. A. (2007). Envisioning Reform: Improving Judicial Performance in Latin America, Pennsylvania State University Press.

Harinck, F. and C. K. W. De Dreu (2004). "Negotiating interests or values and reaching integrative agreements: the importance of time pressure and temporary impasses." European Journal of Social Psychology 34(5): 595-611.

Hartendorp, R. C. (2009). "Alledaagse rechtspraak: een pragmatische kijk op oordeelsvorming." Rechtstreeks(2): 1-48.

Hylton, K. N. (2002). "Agreements to Waive or Arbitrate Legal Claims: An Economic Analysis." Sup. Ct. Econ. Rev. 8: 209.

Jean, J.-P. and H. Jorry (2010). Conducting satisfaction surveys of court users in Council of Europe member states. Working Group on Quality of Justice (CEPEJ-GT-QUAL), European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ).

Landes, W. M. and R. A. Posner (1979). "Adjudication as a private good." Journal of Legal Studies 8: 235.

López de Silanes, F. (2002). "The politics of legal reform." Economía: 91-136.

Martinez-Pecino, R., L. Munduate, et al. (2008). "Effectiveness of Mediation Strategies in Collective Bargaining." Industrial Relations: A Journal of Economy and Society 47(3): 480-495.

Messick, R. (1999). "Judicial Reform and Economic Development: A Survey of the Issues." The World Bank Research Observer 14(1): 117-136.

Messick, R. (1999). Reducing Court Delays: Five lessons from the United States. PREM notes, The World Bank.

Muthoo, A. (2000). "A Non-Technical Introduction to Bargaining Theory." World Economics 1(2): 145- 166.

Sandefur, R. L. (2006). Lawyer, Nonlawyer and Pro Se Representation and Trial and Hearing Outcomes, SSRN.

Shavell, S. (1995). "Alternative dispute resolution: An economic analysis." The Journal of Legal Studies: 1-28.

Van der Linden, J. (2008). "Zitten, luisteren en schikken." Research memoranda Raad voor de rechtspraak, (5).

Van der Linden, J. (2010). De civiele zitting centraal: informeren, afstemmen en schikken, (in druk).

Wall, J. A., Jr., J. B. Stark, et al. (2001). "Mediation: A Current Review and Theory Development." Journal Of Conflict Resolution 45(3): 370-391.

Welsh, N. A. (2001). "Making Deals in Court-Connected Mediation: What's Justice Got To Do with It." Wash. ULQ 79: 787.

Williamson, O. E. (1987). The economic institutions of capitalism, Free Press New York.

Williamson, O. E. (2005). "The Economics of Governance." American Economic Review 95(2): 1-18.

Zuckerman, A. A. S., S. Chiarloni, et al. (1999). Civil justice in crisis: comparative perspectives of civil procedure, Oxford University Press.

Titel, auteur en bron

Titel

Innovatie van civiele rechtspleging: de regie naar rechter en gebruiker

Auteur(s)

Maurits Barendrecht

Permanente link

Huidige versie

https://www.openrecht.nl?jcdi=JCDI:ALT201:1